[column] Creatieven gaan niet met pensioen

Creatieven herkennen die deur niet

Voor een accountant is pensioen een eindpunt. Voor een creatief is het hooguit een komma. Want hoe zet je een punt achter iets wat nooit alleen een baan was? Schrijven, schilderen, componeren, ontwerpen, het zijn geen functies. Het zijn manieren van kijken. Je legt ze niet neer bij HR.

Pablo Picasso

Neem Pablo Picasso. Die bleef tot zijn laatste levensjaar werken, alsof de dood een deadline was die hij nog even probeerde te heronderhandelen. Of Leonard Cohen, die op hoge leeftijd nog een album maakte dat klonk als een zacht maar vastberaden afscheid. En dichter bij huis: Rembrandt van Rijn, die bleef schilderen, zelfs toen het geld, het aanzien en het geluk hem ontvielen. Alsof stoppen geen optie was, maar simpelweg ondenkbaar.

Ideeën laten zich niet pensioneren

Creatieven werken niet door omdat ze bang zijn voor de leegte. Ze werken door omdat het werk de leegte vult én vormgeeft. Ideeën laten zich niet pensioneren. Ze kloppen aan om drie uur ’s nachts. Ze duwen tegen je ribben tijdens een wandeling. Ze fluisteren tijdens een gesprek dat eigenlijk over iets anders gaat.

Maken IS rusten

‘Ga toch eens rusten’, zeggen mensen, maar voor een creatief ís maken rusten. Een schrijver die niet schrijft, wordt onrustig. Een ontwerper zonder project gaat meubels herschikken. Een muzikant zonder podium hoort ritmes in het tikken van de verwarming.

Meer lef

Pensioen veronderstelt dat je jarenlang iets hebt gedaan wat je eigenlijk liever niet deed. Dat je nu eindelijk mag. Creatieven hebben dat onderscheid zelden scherp. Natuurlijk, er zijn deadlines, klanten, budgetten, frustraties. Maar onder al dat praktische geweld zit een bron die niet opdroogt omdat de kalender een bepaalde leeftijd aanwijst. Sterker nog, vaak wordt het werk beter naarmate de jaren verstrijken. Minder bewijsdrang. Meer precisie. Meer lef om weg te laten. Wat een dertiger maakt om indruk te maken, maakt een zeventiger om iets essentieels te zeggen.

Van sprint naar wandeling

Creatieven gaan dus niet met pensioen. Ze veranderen van tempo. Van sprint naar wandeling. Van schreeuw naar fluistering. Ze ruilen targets in voor nieuwsgierigheid. Maar stoppen? Zelden. Misschien blijven ze doorwerken tot hun handen het niet meer doen. Tot hun stem breekt. Tot hun ogen het licht niet meer vangen. Of misschien werken ze door tot het allerlaatste moment omdat creëren geen activiteit is, maar een toestand.

Tot het licht uitgaat

En wie eenmaal heeft geleerd om zo naar de wereld te kijken, als grondstof, als verhaal, als compositie, die kan dat niet meer uitzetten. Pensioen is voor wie zijn werk achter zich wil laten. Creatieven nemen hun werk mee. Tot… ja, tot het licht uitgaat.